Nôn là biểu hiện rất chung — từ chuyện ăn không tiêu tới các tình huống cấp cứu.
Cách mô tả quyết định rất nhiều tới việc khoanh vùng nguyên nhân.
Các dấu hiệu phải đi cấp cứu ngay
- Nôn ra máu hoặc chất như bã cà phê.
- Nôn ra dịch xanh — đặc biệt ở trẻ em.
- Nôn vọt kèm đau đầu dữ dội.
- Nôn kèm cứng gáy và sốt cao.
- Nôn kèm đau bụng dữ dội, bụng cứng.
- Không trung tiện, không đi ngoài được kèm chướng bụng và nôn.
- Nôn sau chấn thương đầu.
- Nôn kèm đau ngực, vã mồ hôi lạnh.
- Nôn kèm lú lẫn, li bì.
- Nôn liên tục không uống được gì, có dấu hiệu mất nước.
- Nhìn mờ, nhìn đôi, yếu cơ sau khi ăn đồ đóng hộp hoặc đồ lên men tự làm.
Mô tả chất nôn
Cần nói rõ
- Nôn ra thức ăn vừa ăn.
- Nôn ra thức ăn từ bữa trước — gợi ý thức ăn bị ứ lại.
- Nôn ra dịch trong, dịch vàng.
- Nôn ra dịch xanh — dấu hiệu đáng lo.
- Nôn ra máu đỏ tươi.
- Nôn ra chất nâu đen như bã cà phê — có thể là máu đã tiêu hoá một phần.
- Có mùi bất thường không.
Mô tả kiểu nôn
- Nôn có buồn nôn trước hay nôn vọt bất ngờ.
- Nôn vọt thành tia — nhất là kèm đau đầu, là dấu hiệu cần đi ngay.
- Nôn xong có đỡ khó chịu không.
- Nôn mấy lần, trong bao lâu.
Mô tả thời điểm
- Nôn buổi sáng khi vừa dậy.
- Nôn ngay sau ăn.
- Nôn nhiều giờ sau ăn.
- Nôn khi đói.
- Nôn sau khi di chuyển bằng xe, tàu.
- Nôn sau khi dùng thuốc mới.
- Nôn sau khi ăn một món cụ thể.
Các triệu chứng đi kèm cần kể
- Đau bụng — ở đâu, kiểu gì.
- Tiêu chảy.
- Đau đầu.
- Sốt.
- Chóng mặt, quay cuồng.
- Đau ngực, khó thở.
- Vàng da, vàng mắt.
- Tiểu buốt, đau lưng.
- Sụt cân.
- Chậm kinh ở phụ nữ.
Bối cảnh cần kể
- Có ai cùng ăn cùng bị không — gợi ý ngộ độc thức ăn.
- Ăn gì trong vài giờ trước.
- Có dùng thuốc mới không.
- Có uống rượu không.
- Có va đầu không.
- Có đang mang thai không.
- Có bệnh nền gì.
Theo dõi mất nước
Đây là nguy cơ chính khi nôn nhiều.
Ở người lớn
- Khát nhiều.
- Tiểu ít, nước tiểu sẫm màu.
- Miệng khô.
- Chóng mặt khi đứng dậy.
- Mệt lả, tim đập nhanh.
- Lơ mơ — dấu hiệu nặng.
Ở trẻ nhỏ
- Tã khô nhiều giờ.
- Khóc không có nước mắt.
- Môi khô, mắt trũng.
- Thóp trũng.
- Li bì hoặc quấy dữ dội.
Xử lý tại nhà khi nôn thông thường
- Nghỉ ngơi, không ăn uống ngay sau khi nôn.
- Súc miệng bằng nước.
- Ngồi hoặc nằm đầu cao, không nằm ngửa phẳng.
- Chờ khoảng một giờ rồi bắt đầu uống từng ngụm rất nhỏ.
- Cách vài phút một ngụm.
- Nếu giữ được thì tăng dần.
- Dung dịch bù nước điện giải nếu nôn nhiều.
- Ăn lại bằng đồ nhạt, khô, dễ tiêu khi đã giữ được nước.
Không nên
- Không uống nhiều một lúc — dễ nôn lại.
- Không uống nước ngọt có ga.
- Không tự dùng thuốc chống nôn — hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ.
- Không ép ăn.
- Không để người đang nôn nằm ngửa một mình — nguy cơ sặc.
Nôn ở trẻ em
Đưa trẻ đi khám ngay nếu
- Nôn ra dịch xanh.
- Nôn ra máu.
- Nôn tất cả những gì cho uống.
- Có dấu hiệu mất nước.
- Li bì, khó đánh thức.
- Bụng chướng, đau bụng nhiều.
- Nôn vọt sau khi ngã va đầu.
- Sốt cao kèm cứng gáy.
- Trẻ sơ sinh nôn vọt mạnh sau mỗi cữ bú.
- Đi ngoài ra máu kèm nôn và khóc thét từng cơn.
Chăm sóc
- Cho uống từng thìa nhỏ, cách vài phút.
- Dung dịch bù nước điện giải.
- Trẻ bú mẹ tiếp tục bú, bú ngắn và nhiều lần.
- Đặt nằm nghiêng khi ngủ để tránh sặc.
- Không tự dùng thuốc chống nôn cho trẻ.
Nôn khi mang thai
- Ốm nghén thường gặp trong các tháng đầu.
- Ăn ít một, nhiều lần.
- Ăn nhẹ ngay khi vừa dậy, trước khi ra khỏi giường.
- Tránh mùi gây khó chịu.
- Uống nước giữa các bữa.
- Không tự dùng thuốc — hỏi bác sĩ sản khoa.
Đi khám nếu nôn nhiều tới mức không ăn uống được, sụt cân, hoặc có dấu hiệu mất nước.
Một lưu ý quan trọng
Buồn nôn kèm khó chịu vùng ngực hoặc thượng vị ở người cao tuổi có thể là biểu hiện của cơn đau tim.
Đặc biệt khi kèm vã mồ hôi lạnh và khó thở — đi cấp cứu, đừng cho là rối loạn tiêu hoá.
Điều đáng nhớ
Ba ý:
- Nôn ra máu hoặc chất như bã cà phê là phải đi cấp cứu ngay.
- Nôn vọt kèm đau đầu dữ dội và trẻ nôn ra dịch xanh đều là tình huống không được chờ.
- Sau khi nôn, bắt đầu lại bằng từng ngụm rất nhỏ thay vì uống nhiều một lúc.
Câu hỏi thường gặp
Nôn ra chất như bã cà phê có ý nghĩa gì?
Đây có thể là máu đã tiêu hoá một phần và là dấu hiệu chảy máu đường tiêu hoá trên, cần đi cấp cứu ngay.
Nôn vọt kèm đau đầu dữ dội gợi ý điều gì?
Đây là nhóm dấu hiệu cần đi cấp cứu ngay, vì có thể liên quan tới tăng áp lực trong sọ hoặc nhiễm trùng màng não.
Trẻ nôn ra dịch xanh có nguy hiểm không?
Rất nguy hiểm, đây là dấu hiệu cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay vì có thể liên quan tới tắc nghẽn đường tiêu hoá.
Nên mô tả nôn thế nào với bác sĩ?
Nên nói rõ nôn mấy lần, nôn ra gì, màu sắc, liên quan tới bữa ăn thế nào, có kèm đau bụng hay đau đầu không và có giữ được nước uống không.