Phù chân và phù mặt: phân biệt và ý nghĩa

Phù là hiện tượng ứ dịch trong mô. Vị trí và cách phân bố nói lên nhiều điều.

Cách kiểm tra

• Ấn ngón tay vào mu bàn chân, mắt cá trong, hoặc mặt trước cẳng chân.
• Giữ vài giây rồi thả ra.
• Nếu để lại vết lõm không trở lại ngay — đó là phù.
• So sánh hai bên.
• Đo vòng bắp chân hai bên để so sánh.
• Theo dõi cân nặng — tăng cân nhanh có thể do ứ dịch.

Phù một bên — nhóm cần đi khám ngay

Đây là điểm quan trọng nhất của bài này.

Đi khám ngay nếu một bên chân

• Sưng to hơn bên kia rõ rệt.
• Nóng, đỏ.
• Đau, đặc biệt ở bắp chân.
• Căng tức.
• Tĩnh mạch nổi rõ hơn bên kia.

Cần loại trừ huyết khối tĩnh mạch sâu — đây là tình huống cần xử trí sớm.

Đi cấp cứu nếu kèm

• Khó thở đột ngột.
• Đau ngực.
• Ho ra máu.
• Tim đập nhanh, choáng.

Ai có nguy cơ cao

• Ngồi hoặc nằm bất động lâu — sau mổ, sau chấn thương, đi máy bay dài.
• Sau phẫu thuật.
• Bó bột.
• Phụ nữ mang thai và sau sinh.
• Người dùng thuốc nội tiết.
• Người có bệnh ác tính.
• Người béo phì, người hút thuốc.
• Tiền sử huyết khối.

Phù hai bên — các nguyên nhân

Nhóm cần đi khám sớm

Phù chân kèm khó thở khi nằm, phải kê cao đầu — nên đi khám để đánh giá về tim.

Thường kèm:

• Khó thở khi gắng sức tăng dần.
• Tỉnh giấc ban đêm vì khó thở.
• Mệt mỏi.
• Tăng cân nhanh do ứ dịch.
• Phù nặng về chiều tối.

Liên quan thận

• Phù mặt, phù quanh mắt nhiều vào buổi sáng.
• Đỡ dần trong ngày rồi phù chân về chiều.
• Nước tiểu có bọt nhiều.
• Tiểu ít.
• Huyết áp cao.

Nhóm này nên đi khám.

Liên quan gan

• Phù chân kèm bụng to lên.
• Vàng da, vàng mắt.
• Dễ bầm tím.

Do đứng hoặc ngồi lâu

• Phù nhẹ hai chân về cuối ngày.
• Đỡ sau khi nằm nghỉ, kê cao chân.
• Hay gặp ở người bán hàng, giáo viên, nhân viên văn phòng.
• Trời nóng làm nặng hơn.

Suy tĩnh mạch

• Phù về chiều, nặng chân, mỏi chân.
• Tĩnh mạch nổi ngoằn ngoèo.
• Da vùng cổ chân sạm màu.
• Đỡ khi kê cao chân.

Do thuốc

Một số thuốc có thể gây phù.

Nếu phù xuất hiện sau khi dùng thuốc mới — báo bác sĩ, đừng tự ngưng.

Ở phụ nữ mang thai

• Phù chân nhẹ khá thường gặp ở các tháng cuối.
• Nhưng phù mặt, phù tay, phù tăng nhanh, kèm đau đầu, nhìn mờ — cần đi khám ngay.

Suy dinh dưỡng

Thiếu đạm kéo dài có thể gây phù.

Phù mặt

Đi cấp cứu ngay nếu

• Sưng môi, lưỡi, quanh mắt xuất hiện nhanh.
• Kèm khó thở, khàn tiếng, nuốt khó.
• Kèm nổi mẩn ngứa toàn thân.

Đây là dấu hiệu phản vệ — gọi cấp cứu.

Nên đi khám nếu

• Phù mặt buổi sáng kéo dài.
• Phù mặt kèm phù chân.
• Phù một bên mặt kèm đau, sốt.
• Sưng quanh mắt kèm đau, đỏ, nhìn mờ — đi ngay.
• Phù mặt kèm tăng cân, sợ lạnh, táo bón — nên đánh giá về tuyến giáp.

Các biện pháp tại nhà

Chỉ áp dụng khi đã được bác sĩ đánh giá và không có dấu hiệu nguy hiểm:

• Kê cao chân khi nằm nghỉ — cao hơn mức tim.
• Không ngồi hoặc đứng yên quá lâu.
• Đi lại, vận động cổ chân thường xuyên.
• Không bắt chéo chân lâu.
• Giảm muối trong bữa ăn.
• Không mặc đồ bó, tất chật.
• Vớ ép y khoa nếu được bác sĩ chỉ định.
• Giảm cân nếu thừa cân.
• Theo dõi cân nặng hằng ngày nếu bác sĩ dặn.

Không nên

• Không tự dùng thuốc lợi tiểu — có thể gây rối loạn điện giải nguy hiểm.
• Không tự ngưng thuốc đang dùng.
• Không xoa bóp mạnh vùng phù một bên khi chưa loại trừ huyết khối.
• Không chườm nóng vùng sưng nóng đỏ.

Khi đi khám nên chuẩn bị

• Phù bắt đầu từ khi nào.
• Một bên hay hai bên.
• Phù ở đâu — chân, mặt, bụng, toàn thân.
• Nặng vào lúc nào trong ngày.
• Có đỡ khi nằm nghỉ không.
• Cân nặng thay đổi thế nào.
• Lượng nước tiểu, màu nước tiểu, có bọt không.
• Có khó thở không, kê mấy gối khi ngủ.
• Danh sách thuốc đang dùng.
• Bệnh nền.

Phòng phù do đứng ngồi lâu

• Đứng dậy đi lại mỗi giờ.
• Xoay cổ chân, nhón gót khi phải ngồi lâu.
• Khi đi máy bay dài — đứng dậy đi lại, uống đủ nước, không bắt chéo chân.
• Kê cao chân khi nghỉ.
• Vận động đều đặn.
• Giảm muối.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Phù một bên chân kèm nóng đỏ đau là phải đi khám ngay.
2. Phù chân kèm khó thở khi nằm là nhóm cần đi khám sớm về tim.
3. Đừng tự dùng thuốc lợi tiểu — có thể gây rối loạn điện giải nguy hiểm.

Câu hỏi thường gặp