Khi mệt mỏi đến từ tâm trạng

Trong các nguyên nhân gây mệt mỏi kéo dài, có một nhóm rất thường gặp nhưng hay bị bỏ qua nhất.

Vì sao hay bị bỏ qua

Nhiều người đi khám vì mệt mỏi, mất ngủ, đau nhức — chứ không nói mình buồn.

Lý do:

• Bản thân họ cũng không nhận ra mối liên hệ.
• Ngại nói về chuyện tâm lý.
• Sợ bị cho là yếu đuối, là làm quá.
• Nghĩ rằng chỉ có vấn đề cơ thể mới đáng đi khám.
• Ở nam giới và người cao tuổi, điều này càng phổ biến.

Nhưng trầm cảm ảnh hưởng tới cả cơ thể chứ không chỉ tâm trạng — mệt mỏi, đau nhức, rối loạn giấc ngủ đều là biểu hiện thật.

Các dấu hiệu cần chú ý

Về tâm trạng

• Buồn chán kéo dài.
• Mất hứng thú với những việc từng thích — đây là dấu hiệu rất đáng chú ý.
• Cảm thấy trống rỗng.
• Cáu gắt bất thường.
• Cảm thấy vô dụng, có lỗi.
• Cảm thấy tương lai không có gì.

Về cơ thể

• Mệt mỏi không đỡ dù nghỉ ngơi.
• Tỉnh giấc rất sớm và không ngủ lại được — kiểu rối loạn giấc ngủ đặc trưng.
• Hoặc ngủ quá nhiều.
• Ăn kém, sụt cân — hoặc ăn nhiều, tăng cân.
• Đau nhức không rõ nguyên nhân — đau đầu, đau lưng, đau bụng.
• Rối loạn tiêu hoá.
• Chậm chạp, nói chậm, làm chậm.

Về suy nghĩ và hành vi

• Khó tập trung, hay quên.
• Khó quyết định những việc đơn giản.
• Thu mình, không muốn gặp ai.
• Bỏ bê công việc, bỏ bê bản thân.
• Tăng uống rượu.
• Có ý nghĩ tiêu cực về bản thân.

Về lo âu

Lo âu cũng gây mệt mỏi thực sự.

• Lo lắng quá mức, khó kiểm soát.
• Bồn chồn, căng thẳng liên tục.
• Tim đập nhanh, hồi hộp.
• Căng cơ, đau vai gáy.
• Khó vào giấc vì nghĩ ngợi.
• Rối loạn tiêu hoá.
• Mệt vì cơ thể luôn trong trạng thái căng.

Lo âu và trầm cảm rất hay đi cùng nhau.

Vòng lặp cần nhận ra

Mệt mỏi và tâm trạng ảnh hưởng lẫn nhau theo cả hai chiều:

• Tâm trạng xấu làm mệt mỏi.
• Mệt mỏi làm không làm được gì, càng thấy vô dụng.
• Không làm gì làm ít vận động, ít gặp người.
• Ít vận động và cô lập làm tâm trạng xấu hơn.

Cắt được một mắt xích thường giúp cả vòng lặp cải thiện.

Không phải là "nghĩ nhiều" hay "yếu đuối"

Đây là điều cần nói rõ.

• Trầm cảm là tình trạng y tế, không phải sự yếu đuối.
• Không thể "cố lên" mà hết được.
• Lời khuyên kiểu "nghĩ thoáng ra đi" thường không giúp gì mà còn làm người bệnh thấy không được hiểu.
• Đây là tình trạng điều trị được và nhiều người cải thiện rõ rệt.

Cách nói với bác sĩ

Nói thẳng — đây là thông tin y tế bình thường và cần thiết.

Có thể nói:

• "Gần đây tôi mệt kéo dài, ngủ kém và thấy buồn chán, không còn hứng thú với việc gì."
• "Tôi mất hứng thú với những việc trước đây mình thích."
• "Tôi hay tỉnh giấc rất sớm và không ngủ lại được."

Nếu có ý nghĩ tiêu cực về bản thân — hãy nói ra. Đây là điều quan trọng nhất cần được biết.

Những gì có thể làm

Không thay thế điều trị, nhưng có ích:

• Vận động đều đặn — dù chỉ đi bộ ngắn, có bằng chứng là giúp được.
• Ra ngoài trời, có ánh sáng ban ngày.
• Giữ giờ giấc sinh hoạt đều đặn.
• Ăn đủ bữa.
• Hạn chế rượu — rượu làm trầm cảm nặng hơn.
• Giữ liên lạc với vài người thân.
• Chia việc thành bước rất nhỏ — làm được một việc nhỏ vẫn tốt hơn không làm gì.
• Không đặt kỳ vọng quá cao cho bản thân trong giai đoạn này.
• Không quyết định lớn khi đang trong giai đoạn tệ nhất.

Khi nào cần tìm hỗ trợ ngay

• Có ý nghĩ làm hại bản thân.
• Cảm thấy không còn lối thoát.
• Không còn chăm sóc được bản thân.
• Không ăn uống được.
• Không đi làm, không ra khỏi nhà được.
• Dùng rượu hoặc chất để đối phó.

Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân — hãy nói với người thân và tìm hỗ trợ y tế ngay. Đừng ở một mình.

Với người thân

Nếu thấy người nhà có các dấu hiệu này:

• Lắng nghe, đừng gạt đi.
• Không nói "cố lên", "nghĩ thoáng ra", "nhiều người còn khổ hơn".
• Thừa nhận rằng họ đang khó khăn.
• Đề nghị đi khám cùng.
• Giúp những việc cụ thể.
• Giữ liên lạc đều đặn, đừng để họ cô lập.
• Rủ đi bộ, ra ngoài.
• Nếu họ nói về ý nghĩ làm hại bản thân — coi trọng và tìm hỗ trợ ngay.

Ở người cao tuổi

Trầm cảm rất thường gặp và rất hay bị bỏ qua ở nhóm này.

• Hay than về đau nhức hơn là về buồn.
• Hay quên — có thể bị nhầm với sa sút trí tuệ.
• Ăn kém, sụt cân.
• Thu mình, không muốn gặp ai.
• Bị cho là "già rồi thì thế".

Đây là tình trạng cần được khám và điều trị.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Mệt kéo dài kèm mất hứng thú với những việc từng thích là nhóm dấu hiệu cần được nói ra với bác sĩ.
2. Đây là tình trạng y tế điều trị được, không phải sự yếu đuối.
3. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì tìm hỗ trợ ngay và đừng ở một mình.

Câu hỏi thường gặp