Mệt mỏi kéo dài: phân biệt các kiểu mệt

Mệt mỏi là than phiền rất chung. Gần như ai cũng có lúc mệt.

Việc đầu tiên là phân biệt xem đó là kiểu mệt nào.

Các kiểu mệt khác nhau

Mệt do thiếu ngủ hoặc làm việc quá sức

• Giải thích được bằng hoàn cảnh.
• Đỡ sau khi ngủ bù, sau khi nghỉ.
• Không kèm triệu chứng khác.

Mệt không đỡ khi nghỉ

• Ngủ đủ, nghỉ đủ mà vẫn mệt.
• Sáng dậy đã thấy mệt.
• Đây là kiểu cần được đánh giá.

Buồn ngủ ban ngày

• Gà gật, ngủ gục khi đang ngồi.
• Khác với mệt — đây là buồn ngủ thật sự.
• Gợi ý vấn đề về chất lượng giấc ngủ.

Yếu cơ thật sự

• Không nhấc nổi tay chân.
• Không đứng lên được từ ghế thấp.
• Không giơ tay lên cao được.
• Đây không phải là mệt — đây là yếu, và cần đi khám.

Khó thở khi gắng sức

• Leo cầu thang phải dừng nghỉ.
• Đi bộ một quãng đã hụt hơi.
• Gợi ý vấn đề tim, phổi hoặc thiếu máu.

Phân biệt đúng kiểu mệt là bước quan trọng nhất.

Các câu hỏi giúp khoanh vùng

Về bản thân sự mệt

• Bắt đầu từ khi nào — đột ngột hay từ từ.
• Có đỡ khi nghỉ không.
• Mệt suốt ngày hay nặng vào lúc nào.
• Có làm được việc thường ngày không.
• Đã ảnh hưởng tới công việc, sinh hoạt chưa.

Về giấc ngủ

• Ngủ mấy tiếng mỗi đêm.
• Có khó vào giấc không.
• Có hay tỉnh giấc không.
• Có ngáy to không, có ai nói là ngừng thở khi ngủ không.
• Sáng dậy có thấy đỡ mệt không.
• Có buồn ngủ ban ngày nhiều không.

Về ăn uống và cân nặng

• Có sụt cân không, bao nhiêu, trong bao lâu.
• Hoặc tăng cân bất thường.
• Ăn uống thế nào.
• Có ăn kiêng khắt khe không.
• Có ăn chay hoàn toàn không.

Về triệu chứng đi kèm

• Da xanh, hoa mắt chóng mặt — hướng thiếu máu.
• Khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân — hướng đường huyết cao.
• Sợ lạnh, táo bón, tăng cân, da khô — hướng tuyến giáp hoạt động kém.
• Sợ nóng, sụt cân, hồi hộp, run tay — hướng tuyến giáp hoạt động quá mức.
• Khó thở, phù chân — hướng tim.
• Ho kéo dài, sốt chiều, mồ hôi đêm — cần khám loại trừ lao.
• Đau khớp, nổi ban.
• Nổi hạch.
• Vàng da, vàng mắt.

Về tâm trạng

• Có buồn chán, mất hứng thú không.
• Có lo lắng nhiều không.
• Có căng thẳng kéo dài không.
• Có biến cố gì gần đây không.

Về thuốc và chất

• Đang dùng thuốc gì — nhiều loại có thể gây mệt.
• Có thuốc nào mới không.
• Uống rượu bao nhiêu.
• Uống cà phê nhiều không.

Các nguyên nhân thường gặp cần được đánh giá

Thiếu máu

Kèm da xanh, chóng mặt, hoa mắt, khó thở khi gắng sức, tim đập nhanh.

Hay gặp ở phụ nữ kinh nguyệt nhiều, người ăn kiêng, người có bệnh tiêu hoá.

Bệnh tuyến giáp

Có thể gây mệt theo cả hai hướng — hoạt động kém hoặc quá mức.

Đái tháo đường

Kèm khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân, vết thương lâu lành.

Rối loạn giấc ngủ

Ngáy to, ngừng thở khi ngủ, buồn ngủ ban ngày nhiều — nên đi khám, tình trạng này điều trị được.

Trầm cảm

Nguyên nhân rất thường gặp và hay bị bỏ qua.

Nhiều người chỉ than về mệt mỏi và đau nhức chứ không nói mình buồn — nhất là nam giới và người cao tuổi.

Nhiễm trùng mạn tính

Kèm sốt kéo dài, sụt cân, ra mồ hôi đêm.

Bệnh tim, bệnh phổi, bệnh thận, bệnh gan

Tác dụng phụ thuốc

Nếu mệt bắt đầu sau khi dùng thuốc mới — nói với bác sĩ, đừng tự ngưng.

Những gì có thể tự cải thiện trước

Trong lúc chờ đi khám, hoặc nếu mệt còn nhẹ:

• Ngủ đủ, giờ ngủ đều đặn.
• Không dùng màn hình sát giờ ngủ.
• Hạn chế cà phê buổi chiều tối.
• Hạn chế rượu — rượu làm giấc ngủ kém chất lượng.
• Vận động nhẹ đều đặn — nghe nghịch lý nhưng thường giúp giảm mệt.
• Ăn đủ bữa, đủ chất, không bỏ bữa sáng.
• Uống đủ nước.
• Ra ngoài trời, có ánh sáng ban ngày.
• Giảm bớt việc nếu đang quá tải.

Nếu sau vài tuần làm những việc này mà vẫn mệt — nên đi khám.

Khi nào cần đi khám

Nên đi khám nếu

• Mệt kéo dài nhiều tuần không giải thích được.
• Không đỡ dù đã ngủ đủ và nghỉ ngơi.
• Nặng dần.
• Ảnh hưởng tới công việc và sinh hoạt.
• Kèm bất kỳ triệu chứng nào ở phần trên.
• Buồn ngủ ban ngày nhiều, ngáy to.
• Có bệnh nền.

Cần khám sớm nếu

• Sụt cân không rõ nguyên nhân.
• Sốt kéo dài.
• Khó thở.
• Đau ngực.
• Da rất xanh.
• Nổi hạch.
• Chảy máu bất thường.
• Yếu cơ thật sự.
• Vàng da, vàng mắt.
• Ra mồ hôi đêm.
• Có ý nghĩ tiêu cực về bản thân.

Chuẩn bị khi đi khám

• Ghi lại mệt bắt đầu từ khi nào và diễn biến.
• Ghi giờ ngủ và chất lượng ngủ trong vài tuần.
• Ghi cân nặng hiện tại và trước đây.
• Danh sách thuốc đang dùng.
• Kết quả xét nghiệm cũ.
• Kể cả các triệu chứng có vẻ không liên quan.
• Nói thật về tâm trạng và mức căng thẳng.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Phân biệt mệt với yếu cơ thật sự và với buồn ngủ ban ngày — ba thứ này có hướng nguyên nhân khác nhau.
2. Mệt không đỡ dù đã ngủ đủ nhiều tuần là lý do đi khám.
3. Trầm cảm là nguyên nhân thường gặp và hay bị bỏ qua — nhất là khi người bệnh chỉ than về mệt và đau nhức.

Câu hỏi thường gặp