Mệt mỏi kéo dài kèm da xanh là nhóm biểu hiện gợi ý thiếu máu.
Nhưng có một điểm quan trọng: thiếu máu không phải là một bệnh — đó là dấu hiệu cần tìm nguyên nhân.
Các dấu hiệu gợi ý
Thường gặp
- Mệt mỏi kéo dài, hụt hơi.
- Da nhợt — dễ thấy nhất ở niêm mạc mí mắt dưới, lòng bàn tay, môi.
- Chóng mặt, hoa mắt khi đứng dậy.
- Khó thở khi gắng sức — leo cầu thang phải dừng.
- Tim đập nhanh, hồi hộp.
- Hay lạnh tay chân.
- Khó tập trung.
- Đau đầu.
Dấu hiệu gợi ý thiếu sắt
- Móng tay giòn, dễ gãy, lõm hình thìa.
- Rụng tóc nhiều.
- Lưỡi đỏ rát, nhẵn.
- Nứt khoé miệng.
- Thèm ăn những thứ lạ — đất, đá, nước đá.
Ai dễ bị
- Phụ nữ có kinh nguyệt nhiều, kéo dài.
- Phụ nữ mang thai và sau sinh.
- Trẻ đang lớn nhanh, trẻ nhỏ.
- Thanh thiếu niên dậy thì.
- Người ăn chay hoàn toàn mà không bù đủ.
- Người ăn kiêng khắt khe.
- Người có bệnh lý đường tiêu hoá.
- Người có bệnh thận mạn.
- Người dùng một số thuốc kéo dài.
- Người cao tuổi.
Vì sao phải tìm nguyên nhân
Đây là điểm quan trọng nhất của bài này.
Thiếu máu có thể do:
- Mất máu — kinh nguyệt nhiều, chảy máu đường tiêu hoá, trĩ.
- Thiếu nguyên liệu tạo máu — sắt, một số vitamin.
- Giảm sản xuất — bệnh tuỷ xương, bệnh thận mạn.
- Tăng phá huỷ hồng cầu.
- Bệnh mạn tính.
- Bệnh di truyền về máu.
Chỉ uống sắt mà không tìm nguyên nhân có thể bỏ sót vấn đề nghiêm trọng phía sau.
Đặc biệt chú ý
Thiếu máu ở nam giới và ở phụ nữ đã mãn kinh luôn cần tìm nguyên nhân mất máu — thường là từ đường tiêu hoá.
Cần kể rõ với bác sĩ:
- Màu phân — có đen như hắc ín không.
- Có máu trong phân không.
- Thói quen đi ngoài có thay đổi không.
- Có sụt cân không.
- Có đau bụng, khó tiêu không.
- Có dùng thuốc giảm đau chống viêm kéo dài không.
Vì sao không tự mua sắt về uống
- Không phải thiếu máu nào cũng do thiếu sắt.
- Uống sắt có thể làm chậm việc tìm ra nguyên nhân thật.
- Có thể làm phân đen — che mất dấu hiệu chảy máu tiêu hoá.
- Thừa sắt gây hại — đặc biệt ở người có bệnh về máu như thalassemia.
- Gây tác dụng phụ — táo bón, đau bụng, buồn nôn.
- Liều và thời gian phải do bác sĩ quyết định.
Nếu đã được kê sắt
- Uống đúng liều, đủ thời gian — thường phải kéo dài sau khi chỉ số đã về bình thường.
- Uống theo hướng dẫn về thời điểm — hỏi bác sĩ nên uống lúc nào.
- Vitamin C giúp hấp thu sắt tốt hơn.
- Trà, cà phê, sữa, canxi làm giảm hấp thu — nên uống cách xa.
- Phân đen khi uống sắt là bình thường — nhưng vẫn nói với bác sĩ nếu thấy khác lạ.
- Báo nếu táo bón nhiều hoặc đau bụng — có thể điều chỉnh.
- Đi kiểm tra lại theo hẹn.
Về ăn uống
Nguồn sắt trong thức ăn
- Thịt đỏ, gan, huyết.
- Cá, hải sản.
- Trứng.
- Các loại đậu.
- Rau lá xanh đậm.
- Ngũ cốc có bổ sung sắt.
Giúp hấp thu tốt hơn
- Ăn kèm nguồn vitamin C — cam, ổi, cà chua, rau xanh.
- Không uống trà, cà phê ngay trong và sau bữa ăn.
Với người ăn chay
- Sắt từ thực vật hấp thu kém hơn.
- Nên ăn kèm nguồn vitamin C.
- Chú ý cả các vi chất khác — nên hỏi bác sĩ về việc kiểm tra định kỳ.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám nếu
- Mệt kéo dài kèm da xanh.
- Chóng mặt, hoa mắt thường xuyên.
- Khó thở khi gắng sức tăng dần.
- Kinh nguyệt nhiều, kéo dài.
- Nam giới hoặc phụ nữ đã mãn kinh có dấu hiệu thiếu máu.
- Có tiền sử gia đình bệnh về máu.
Đi khám ngay nếu
- Phân đen như hắc ín.
- Nôn ra máu.
- Đi ngoài ra máu.
- Chảy máu bất thường ở nơi khác.
- Khó thở nhiều, đau ngực.
- Ngất.
- Da rất nhợt kèm tim đập nhanh.
- Sụt cân kèm thiếu máu.
Một lưu ý về thalassemia
Đây là bệnh di truyền về máu khá phổ biến ở Việt Nam.
- Người mang gen thường khoẻ mạnh bình thường nhưng có thể có chỉ số hồng cầu bất thường.
- Không nên tự uống sắt — có thể gây thừa sắt.
- Nếu xét nghiệm thấy bất thường mà uống sắt không cải thiện — cần đi khám chuyên khoa.
- Các cặp chuẩn bị kết hôn nên tìm hiểu về tầm soát — đây là việc có ý nghĩa.
Điều đáng nhớ
Ba ý:
- Thiếu máu là dấu hiệu cần tìm nguyên nhân, không phải bệnh để uống sắt là xong.
- Đừng tự mua sắt uống — có thể che mất dấu hiệu chảy máu tiêu hoá và gây thừa sắt.
- Thiếu máu ở nam giới và phụ nữ đã mãn kinh luôn cần tìm nguyên nhân mất máu.
Câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu nào gợi ý thiếu máu?
Mệt mỏi kéo dài kèm da và niêm mạc nhợt, chóng mặt hoa mắt khi đứng dậy, khó thở khi gắng sức, tim đập nhanh và hay lạnh tay chân.
Vì sao không nên tự mua sắt về uống?
Vì thiếu máu có nhiều nguyên nhân khác nhau, và tự uống sắt có thể làm chậm việc tìm ra nguyên nhân thật sự, ngoài ra thừa sắt cũng gây hại.
Thiếu máu ở người trung niên trở lên cần chú ý gì?
Cần đặc biệt chú ý tìm nguyên nhân mất máu từ đường tiêu hoá, nên phải kể rõ về màu phân, thói quen đi ngoài và sụt cân nếu có.
Ai dễ bị thiếu máu do thiếu sắt?
Phụ nữ có kinh nguyệt nhiều, phụ nữ mang thai, trẻ đang lớn nhanh, người ăn chay hoàn toàn và người có bệnh lý đường tiêu hoá.