Không phải ai đau cũng nói được. Với trẻ nhỏ, người sa sút trí tuệ, người sau đột quỵ không nói được — người nhà phải quan sát thay.
Dấu hiệu chung cần quan sát
Nét mặt
- Nhăn mặt, nhíu mày.
- Nhắm mắt chặt.
- Mím môi, nghiến răng.
- Vẻ mặt căng thẳng.
Âm thanh
- Rên rỉ, kêu.
- Thở hổn hển.
- Kêu lên khi được di chuyển.
- Khóc bất thường.
Tư thế và cử động
- Giữ khư khư một vùng, không cho chạm vào.
- Nằm co người, không dám cử động.
- Tránh dùng một bên tay chân.
- Đi khập khiễng.
- Bồn chồn, trở mình liên tục.
- Hoặc ngược lại: nằm im bất thường.
Hành vi
- Bỏ ăn, ăn kém hẳn.
- Ngủ kém, hay tỉnh giấc.
- Cáu gắt, kích động bất thường.
- Thu mình, không muốn giao tiếp.
- Không muốn làm việc vẫn thích.
- Chống đối khi được chăm sóc, tắm rửa.
Ở trẻ nhỏ
Quan sát cách khóc
- Khóc bình thường hay khóc thét.
- Khóc liên tục hay từng cơn.
- Có dỗ được không.
- Khóc yếu, khóc rên — dấu hiệu đáng lo.
Quan sát vị trí
- Trẻ giữ vùng nào, không cho chạm vào vùng nào.
- Có kéo tai không.
- Có co chân lên bụng không.
- Có tránh dùng một tay không.
- Có đi khập khiễng không.
- Có tránh nhai một bên không.
Cách kiểm tra nhẹ nhàng
- Chạm nhẹ từng vùng và quan sát phản ứng.
- Bắt đầu từ vùng xa nơi nghi ngờ.
- Cởi quần áo kiểm tra toàn thân — tìm vết sưng, đỏ, ban.
- Kiểm tra cả vùng bìu ở bé trai — đau vùng này cần khám gấp.
- Kiểm tra ngón tay ngón chân — đôi khi có sợi tóc quấn chặt gây đau.
Đưa trẻ đi khám ngay nếu
- Khóc thét từng cơn rồi nằm im — kèm nôn, bụng chướng hoặc đi ngoài ra máu.
- Khóc yếu, rên, li bì.
- Không dỗ được.
- Bụng cứng, không cho sờ.
- Nằm co người.
- Bé trai đau vùng bìu.
- Không cử động một chi.
- Kèm sốt cao.
- Bỏ bú hoàn toàn.
- Cha mẹ thấy trẻ khác hẳn mọi khi.
Ở người cao tuổi và người sa sút trí tuệ
Điểm quan trọng nhất
Kích động hoặc thay đổi hành vi mới xuất hiện thường là do đau hoặc khó chịu mà không nói ra được.
Trước khi nghĩ tới thuốc an thần, hãy kiểm tra các nguyên nhân có thể xử lý:
- Đau ở đâu đó — khớp, răng, vết loét tì đè.
- Táo bón — rất thường gặp và gây khó chịu nhiều.
- Bí tiểu.
- Nhiễm trùng — đặc biệt nhiễm trùng tiểu, có thể không sốt.
- Đói, khát.
- Tã ướt, quần áo chật.
- Quá nóng, quá lạnh.
- Mỏi vì nằm lâu một tư thế.
- Không nhìn rõ, không nghe rõ — kiểm tra kính và máy trợ thính.
- Tác dụng phụ thuốc mới.
Cách kiểm tra
- Kiểm tra da toàn thân — tìm vùng đỏ, loét tì đè.
- Kiểm tra miệng — răng đau, loét miệng, hàm giả không vừa.
- Nhẹ nhàng cử động từng khớp, quan sát phản ứng.
- Ấn nhẹ vùng bụng.
- Hỏi về đi ngoài lần cuối.
- Kiểm tra bàn chân — móng quặp, vết thương.
Lưu ý về biểu hiện mờ nhạt
Người cao tuổi có thể biểu hiện đau ít hơn mức tổn thương thực tế.
Đừng dựa vào mức độ than phiền để đánh giá mức độ nặng.
Nhiều người cao tuổi không nói ra vì không muốn làm phiền con cháu — nên cần hỏi cụ thể thay vì chờ họ kể.
Cách hỏi hiệu quả hơn
- Hỏi cụ thể thay vì hỏi chung — "hôm nay lưng có đau không" thay vì "có khoẻ không".
- Hỏi từng vùng một.
- Hỏi về chức năng — "đêm qua ngủ được không", "đi lại có khó hơn không".
- Cho thời gian trả lời.
- Nói rõ rằng nói ra là để được giúp, không phải làm phiền.
Ghi chép cho người chăm sóc
Rất hữu ích khi đi khám:
- Thay đổi hành vi bắt đầu từ khi nào.
- Xảy ra vào lúc nào trong ngày.
- Khi làm việc gì thì nặng hơn — khi tắm, khi thay quần áo, khi di chuyển.
- Ăn uống, đi ngoài, đi tiểu thế nào.
- Ngủ thế nào.
- Có thuốc nào mới không.
- Đã thử gì và có đỡ không.
Về việc dùng thuốc giảm đau
- Không tự dùng thuốc giảm đau cho người cao tuổi mà chưa hỏi bác sĩ — nguy cơ tác dụng phụ và tương tác cao hơn.
- Không tự dùng thuốc của người khác.
- Báo bác sĩ về tất cả thuốc đang dùng.
- Với trẻ em — liều theo cân nặng, dùng dụng cụ đong đi kèm.
Một điều cần nói
Đau không được nhận ra và không được xử lý ảnh hưởng rất nhiều tới chất lượng sống — đặc biệt ở người không tự nói ra được.
Việc người nhà để ý và báo với nhân viên y tế có giá trị lớn hơn nhiều người nghĩ.
Điều đáng nhớ
Ba ý:
- Kích động mới xuất hiện ở người cao tuổi thường là do đau hoặc khó chịu — tìm nguyên nhân trước khi nghĩ tới thuốc an thần.
- Trẻ khóc thét từng cơn rồi nằm im là kiểu khóc cần đi khám ngay.
- Hỏi cụ thể từng vùng thay vì hỏi chung chung "có khoẻ không".
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết trẻ nhỏ đang đau ở đâu?
Cần quan sát trẻ giữ khư khư vùng nào, tránh cử động vùng nào, phản ứng khi chạm vào từng vùng, cùng với thay đổi trong ăn ngủ và cách khóc.
Kích động mới xuất hiện ở người sa sút trí tuệ có ý nghĩa gì?
Thường là do đau hoặc khó chịu mà họ không nói ra được, nên cần kiểm tra các nguyên nhân như đau, táo bón, bí tiểu, nhiễm trùng trước khi nghĩ tới việc dùng thuốc an thần.
Trẻ khóc thét từng cơn rồi nằm im có đáng lo không?
Rất đáng lo, đây là kiểu khóc cần đưa trẻ đi khám ngay, đặc biệt nếu kèm nôn, bụng chướng hoặc đi ngoài ra máu.
Người cao tuổi có cảm nhận đau ít hơn không?
Có thể biểu hiện đau mờ nhạt hơn so với mức độ tổn thương thực tế, nên không nên dựa vào mức độ than phiền để đánh giá mức độ nặng.