Chóng mặt và choáng váng: phân biệt các kiểu

"Chóng mặt" là từ được dùng cho nhiều cảm giác rất khác nhau — và việc mô tả đúng giúp khoanh vùng nguyên nhân rất nhiều.

Bốn kiểu cần phân biệt

1. Quay cuồng

• Cảm giác mọi thứ xoay tròn, hoặc mình đang xoay.
• Thường kèm buồn nôn, nôn.
• Nặng hơn khi cử động đầu.
• Có thể kèm ù tai, nghe kém.
• Thường liên quan tới tiền đình.

2. Choáng váng, sắp ngất

• Cảm giác tối sầm, sắp mất ý thức.
• Vã mồ hôi, da tái.
• Thường xảy ra khi đứng dậy, khi đứng lâu.
• Đỡ khi nằm xuống.
• Thường liên quan tới tuần hoàn, huyết áp, hoặc tim.

3. Mất thăng bằng

• Đi đứng không vững, loạng choạng.
• Không có cảm giác xoay.
• Nặng hơn khi đi trong tối.
• Thường liên quan tới thần kinh, cơ khớp, hoặc thị lực.

4. Cảm giác lâng lâng, mơ hồ

• Khó mô tả, đầu nặng, không rõ ràng.
• Hay gặp khi lo âu, thở nhanh, thiếu ngủ.

Hãy mô tả bằng chính lời của mình — "mọi thứ quay tròn" khác hẳn "tôi thấy sắp xỉu".

Các thông tin cần mô tả

• Cảm giác cụ thể là gì.
• Xuất hiện khi nào — khi đứng dậy, khi quay đầu, khi nằm xuống, khi đang đi.
• Kéo dài bao lâu — vài giây, vài phút, vài giờ, liên tục.
• Có thành cơn không, cách nhau bao lâu.
• Có buồn nôn, nôn không.
• Có ù tai, nghe kém không.
• Có đau đầu không.
• Có ngã không.
• Có mất ý thức không.
• Đang dùng thuốc gì.

Dấu hiệu phải gọi cấp cứu ngay

Chóng mặt kèm bất kỳ dấu hiệu nào sau đây:

• Méo mặt.
• Yếu hoặc tê một bên tay chân.
• Nói khó, nói ngọng.
• Nhìn đôi, mất thị lực.
• Đau đầu dữ dội đột ngột.
• Nuốt khó.
• Đi không vững đột ngột, ngã về một bên.
• Đau ngực, khó thở.
• Mất ý thức.
• Tim đập rất nhanh hoặc rất chậm.
• Sau chấn thương đầu.

Chóng mặt dữ dội xuất hiện đột ngột kèm triệu chứng thần kinh cần được xử trí gấp.

Chóng mặt khi đứng dậy

Rất thường gặp, đặc biệt ở người cao tuổi.

Các yếu tố góp phần

• Thiếu nước.
• Thuốc huyết áp, thuốc lợi tiểu.
• Nằm lâu rồi đứng dậy đột ngột.
• Sau ăn no.
• Trời nóng, tắm nước nóng lâu.
• Uống rượu.
• Thiếu máu.

Cách giảm

• Đứng dậy từ từ theo từng bước — nằm sang ngồi, ngồi một lát, rồi mới đứng.
• Cử động chân trước khi đứng.
• Uống đủ nước.
• Không đứng dậy đột ngột sau ăn no.
• Cẩn thận khi dậy đi vệ sinh ban đêm — bật đèn, ngồi một lát.
• Tránh tắm nước quá nóng, quá lâu.
• Nói với bác sĩ nếu đang dùng thuốc huyết áp hoặc lợi tiểu — có thể điều chỉnh.

Chóng mặt khi thay đổi tư thế đầu

Quay cuồng dữ dội nhưng ngắn, xuất hiện khi:

• Trở mình trên giường.
• Ngẩng đầu nhìn lên cao.
• Cúi xuống nhặt đồ.
• Nằm xuống hoặc ngồi dậy.

Nên đi khám chuyên khoa — có những cách xử lý hiệu quả cho dạng này.

Không tự làm theo các động tác xem trên mạng — làm sai có thể gây khó chịu nặng hơn.

Xử lý an toàn khi đang chóng mặt

1. Ngồi hoặc nằm xuống ngay tại chỗ — ưu tiên hàng đầu là không ngã.
2. Giữ yên đầu.
3. Nhìn vào một điểm cố định.
4. Thở chậm và sâu.
5. Chờ cơn dịu đi hẳn rồi mới đứng dậy từ từ.
6. Vịn vào vật chắc chắn.
7. Nhờ người hỗ trợ nếu có.
8. Không lái xe, không leo cầu thang, không tắm một mình khi đang hay chóng mặt.

Phòng ngã

Với người hay chóng mặt, phòng ngã là ưu tiên.

• Đủ ánh sáng, đèn ngủ ban đêm.
• Dọn đồ vướng lối đi.
• Tay vịn ở nhà tắm, cầu thang.
• Thảm chống trượt.
• Giày dép chắc chắn.
• Không đi tất trơn trên sàn gạch.
• Để điện thoại trong tầm với.

Khi nào nên đi khám

• Chóng mặt tái đi tái lại.
• Kéo dài, không đỡ.
• Đã ngã hoặc suýt ngã.
• Kèm nghe kém, ù tai.
• Kèm đau đầu.
• Ảnh hưởng sinh hoạt, công việc.
• Nghi do thuốc đang dùng.
• Có bệnh tim, huyết áp.
• Người cao tuổi.

Chuẩn bị khi đi khám

• Mô tả chính xác cảm giác bằng lời của mình.
• Ghi lại hoàn cảnh xuất hiện và thời gian kéo dài.
• Danh sách tất cả thuốc đang dùng — rất quan trọng vì nhiều thuốc gây chóng mặt.
• Có đo huyết áp ở nhà thì mang sổ theo dõi.
• Kể về các lần ngã.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Mô tả rõ là "quay cuồng" hay "sắp xỉu" — hai kiểu này có hướng nguyên nhân khác nhau.
2. Chóng mặt kèm méo mặt, yếu tay hoặc nói khó là phải gọi cấp cứu ngay.
3. Đang chóng mặt thì ngồi hoặc nằm xuống ngay — ưu tiên là không ngã.

Câu hỏi thường gặp