Hay quên: phân biệt quên do tuổi với sa sút trí tuệ

Ai cũng có lúc quên. Câu hỏi là khi nào thì cần đi khám.

Câu hỏi phân biệt quan trọng nhất

"Có còn tự lo được sinh hoạt hằng ngày không?"

• Quên do tuổi: vẫn tự lo được — nấu ăn, đi chợ, quản lý tiền, uống thuốc đúng giờ.
• Sa sút trí tuệ: ảnh hưởng tới khả năng tự lo.

Quên do tuổi

• Quên tên người quen rồi lát sau nhớ ra.
• Đôi khi quên chỗ để chìa khoá, nhưng tìm được.
• Cần thời gian lâu hơn để nhớ.
• Quên một chi tiết trong câu chuyện nhưng nhớ toàn bộ sự việc.
• Tự nhận ra mình quên và biết lo lắng về điều đó.
• Ghi chép thì nhớ được.
• Không ảnh hưởng tới sinh hoạt.

Dấu hiệu gợi ý cần đi khám

• Quên sự việc vừa xảy ra, hỏi đi hỏi lại cùng một câu.
• Quên cả sự kiện, không phải chỉ chi tiết.
• Ghi chép cũng không giúp được.
• Khó làm các việc quen thuộc — nấu món vẫn nấu, dùng điều khiển tivi.
• Lạc đường ở nơi quen thuộc.
• Nhầm lẫn thời gian, không biết hôm nay ngày mấy, mùa nào.
• Khó tìm từ khi nói, gọi sai tên đồ vật.
• Để đồ ở chỗ kỳ lạ — bỏ chìa khoá vào tủ lạnh.
• Quyết định kém — cho tiền người lạ, mua thứ không cần.
• Không quản lý được tiền bạc, giấy tờ.
• Uống thuốc sai, quên uống hoặc uống hai lần.
• Thay đổi tính cách — nghi ngờ, cáu gắt, thu mình.
• Bỏ bê vệ sinh cá nhân.
• Không tự nhận ra mình có vấn đề.

Vì sao nên đi khám sớm

Một số nguyên nhân gây suy giảm trí nhớ là CHỮA ĐƯỢC.

Các nguyên nhân cần loại trừ

• Thiếu một số vitamin.
• Bệnh tuyến giáp.
• Trầm cảm — rất hay bị nhầm với sa sút trí tuệ ở người cao tuổi.
• Tác dụng phụ của thuốc — nhất là khi dùng nhiều thuốc.
• Máu tụ mạn tính trong sọ — sau một cú ngã có thể đã quên.
• Nhiễm trùng.
• Rối loạn giấc ngủ, ngừng thở khi ngủ.
• Uống nhiều rượu.
• Thiếu máu.
• Bệnh thận, bệnh gan.

Đây là lý do quan trọng nhất để đi khám thay vì cho là "già rồi thì thế".

Lú lẫn đột ngột — dấu hiệu khác hẳn

Lú lẫn xuất hiện trong vài giờ tới vài ngày không phải là sa sút trí tuệ.

Thường do nguyên nhân cấp tính xử lý được

• Nhiễm trùng — đặc biệt nhiễm trùng tiểu và viêm phổi, có thể không sốt.
• Đau ở đâu đó mà không nói ra được.
• Táo bón, bí tiểu.
• Mất nước.
• Thuốc mới hoặc đổi liều.
• Hạ đường huyết.
• Rối loạn điện giải.
• Thiếu ngủ, thay đổi môi trường.

Cần đưa đi khám sớm — tìm được nguyên nhân thì xử lý thường nhanh.

Đi khám ngay nếu

• Lú lẫn xuất hiện đột ngột.
• Suy giảm nhanh trong vài tuần tới vài tháng.
• Kèm yếu tay chân, méo mặt, nói khó.
• Kèm đau đầu.
• Sau một cú ngã, một cú va đầu.
• Kèm co giật.
• Kèm sốt.
• Kèm đi loạng choạng, ngã nhiều.
• Kèm tiểu không tự chủ mới xuất hiện.
• Người bệnh có hành vi nguy hiểm cho bản thân.

Chuẩn bị khi đi khám

• Người nhà nên đi cùng — vì người bệnh có thể không nhận ra hoặc không kể được đầy đủ.
• Ghi lại các ví dụ cụ thể — không chỉ nói "hay quên" mà kể việc gì đã xảy ra.
• Bắt đầu từ khi nào, tiến triển thế nào.
• Danh sách tất cả thuốc đang dùng — kể cả thuốc ngủ, thuốc bổ, thuốc đông y.
• Có ngã, có va đầu gần đây không.
• Tâm trạng thế nào, có buồn chán không.
• Ngủ thế nào, có ngáy to không.
• Ăn uống thế nào, có sụt cân không.
• Uống rượu bao nhiêu.
• Tiền sử gia đình.

Cách nói chuyện với người hay quên

Nên

• Tự cung cấp thông tin — "hôm nay thứ Ba rồi bố ạ" thay vì "bố biết hôm nay thứ mấy không".
• Nói chậm, câu ngắn, mỗi lần một ý.
• Cho thời gian trả lời.
• Giới thiệu lại tên mình khi cần.
• Giữ giọng bình tĩnh, thân thiện.

Không nên

• Không hỏi "có nhớ không" — câu này đặt họ vào tình thế bị kiểm tra.
• Không tranh cãi về sự thật.
• Không sửa lưng liên tục.
• Không nói "con vừa nói rồi mà".
• Không nói về họ như thể họ không có mặt.
• Không nói như với trẻ con.

Họ quên nội dung nhưng nhớ cảm giác — nên cách nói chuyện ảnh hưởng nhiều hơn ta tưởng.

Giai đoạn sớm là cửa sổ quan trọng

Nếu được chẩn đoán ở giai đoạn sớm:

• Người bệnh còn tự quyết định được về mong muốn của mình.
• Còn bàn được về giấy tờ, tài sản.
• Còn nói được về ý nguyện chăm sóc.
• Gia đình có thời gian chuẩn bị.
• Có thể sắp xếp nhà cửa cho an toàn.

Đây là những việc sau này không làm được nữa.

Những gì có thể làm

• Vận động đều đặn.
• Giữ hoạt động trí óc — đọc, chơi cờ, học thứ mới.
• Giữ giao tiếp xã hội — cô lập làm suy giảm nhanh hơn.
• Ngủ đủ.
• Kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu.
• Không hút thuốc, hạn chế rượu.
• Điều trị nghe kém và nhìn kém — hai yếu tố ảnh hưởng nhiều tới nhận thức.
• Ăn uống đủ chất.
• Điều trị trầm cảm nếu có.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Câu hỏi phân biệt là: có còn tự lo sinh hoạt được không.
2. Đi khám sớm vì một số nguyên nhân chữa được — thiếu vi chất, tuyến giáp, trầm cảm, thuốc, máu tụ trong sọ.
3. Lú lẫn đột ngột ở người cao tuổi là dấu hiệu khác hẳn — thường do nguyên nhân cấp tính xử lý được.

Câu hỏi thường gặp